חִירְבֶּה خربة
פלורה מלינש فلورا ملينش
אוצרת: גליה גור זאב قيّمة: غاليا غور زئيف
* ערבית לאחר העברית العربية بعد العبرية
האמנית פלורה מלינש חוקרת את סביבת מגוריה באמצעות הצילום. גם בתערוכה זו היא שבה אל אתרים שנצרבו בזיכרון ילדותה, וחוזרת אליהם כאל מרחבים טעונים - מקומות שבהם נוף יומיומי וחיים אזרחיים מתקיימים לצד היסטוריה מודחקת.
בשבתות נהגו מלינש ואביה לצעוד במסלול קבוע - מביתם שביד אליהו אל כפר שלם. בדרכם חלפו על פני מה שנהוג לכנות “חִירְבֶּה”. המונח, שהפך שגור בעברית המדוברת, מתפקד לא רק כתיאור פיזי של הריסות, אלא גם כמסמן לשוני המנתק את השרידים מהקשרם ההיסטורי והפוליטי. ברחבי הארץ פזורים מבנים מסוג זה; שרידי כפרים פלסטיניים שתושביהם נעקרו, גורשו או נמלטו במהלך מלחמת 1948. רבים מהם נטמעו בנוף הישראלי כאתרים "טבעיים", שקופים, נעדרי סיפור.
מתחם קבר השייח׳ סלאמה אבו האשם, שעל-פי המסורת היה בן לוויתו של מוחמד, שימש כמסגד הכפר סלמה (לימים כפר שלם). הכפר, ששכן בין יפו לדרך הים, התפתח סביב האתר הקדוש. בשנת 1948 נכבש סלמה על ידי כוחות ההגנה; תושביו גורשו או נמלטו, ולא הורשו לשוב. על אדמותיו הוקמו לימים שכונות וערים יהודיות. המבנה, שנותר על כנו בשל קדושתו, הפך לשריד מבודד - עדות חומרית לנוכחות שנמחקה מן המרחב הציבורי והזיכרון הקולקטיבי.
כיפת הקבר נושאת את עקבות קרבות 1948: חורי פגזים הפעורים בכיפות ובקירות, זכר לכיבוש הכפר ולהרס שבא בעקבותיו.
עולים חדשים, שהגיעו מאירופה, מתימן, מפרס ומעיראק, שוכנו ברכוש הערבי הנטוש. בשנת 1957הוקם במקום מועדון שמשון, שקיים חוגים ופעילויות לילדי השכונה ופעל במשך מספר שנים.
מלינש חוזרת שוב ושוב אל מתחם הקבר, בשעות שונות ובעונות מתחלפות. החזרה העיקשת נובעת הן מרצון לפענח את המשיכה שהיא חשה כלפיו, והן מתוך שאיפה להתחקות אחר זיכרון ילדות שליווה אותה שנים רבות, נוף ילדותה, עוד בטרם הכירה את ההיסטוריה הטמונה בו.
ההליכה סביב הקבר מכתיבה גם את אופן ההתבוננות. המבנה האטום כופה מסלול הליכה היקפי, שבו הגוף והמצלמה של מלינש, נעים מבלי לחדור פנימה. פעולה חזרתית ומעגלית זו מקבלת אופי פרפורמטיבי, טקסי, מדיטטיבי, כמו דתי. התיעוד של מלינש פועל בתוך תנאים אלה: הוא מתעכב על מה שניתן לראות, ועל מה שנמנע מן העין. צילום הפנים מתאפשר רק דרך חרכים - מבט מציצני, חושף קירות עבים ותקרות קמורות, לצד שכבות של גרפיטי וכתובות. הוונדליזם, החודר מן החוץ פנימה, מעיד על הפקרת המקום ועל אובדן המעמד המקודש שהיה לו בעבר.
בסמוך למבנה מוצב שלט של עיריית תל אביב המכריז על הקמת ״פארק טבע עירוני קהילתי״, שמטרתו שימור והשבת צמחייה מקומית. השלט מציג נרטיב אקולוגי-קהילתי המנותק לחלוטין מן ההיסטוריה של האתר. היעדר ההתייחסות אינו מקרי: זהו חלק ממנגנון ממסדי רחב של מיתוג מחדש, הסדרה ונירמול - תהליך שבו מרחבים של עקירה והרס מתורגמים לשפה של טבע, פנאי ושיקום. כך מתאפשרת מחיקה סימבולית של העבר והחלפתו בנרטיב אחר, ״מוסכם״.
גם הצמחייה עצמה משתתפת בתהליך זה: צמחי צבר ועצי זית, הטעונים במשמעויות סיבוליות ומזוהים גם עם נוף פלסטיני, צומחים פרא סביב המבנה ומאיימים לכסות אותו כליל. באביב מתמלא האזור בירוק; פרחי בר פורצים מבין האבנים. תהליכי צמיחה וכיסוי אלה פועלים בו-זמנית ככוחות של חיים והתחדשות וכוחות של הסתרה והשכחה.
עבודתה של מלינש אינה מבקשת "לשחזר" את העבר או למלא את החלל, אלא להתעכב על תנאי הראייה עצמם: על מה שנוכח ומה שנעדר, על מה שמתועד ומה שמודחק. דרך פעולה צילומית איטית וחוזרת, היא מציפה את המתח בין הנוף כפי שהוא נראה היום לבין ההיסטוריה שהוא נושא. היסטוריה שאינה נעלמת, אלא ממשיכה לפעול מתחת לפני השטח.
״חִרְבֶּה״ (בערבית: خِرْبَة ) פירושה חורבה - שרידי יישוב או מקום נטוש והרוס; בהקשר המקומי, לרוב שרידים של כפרים פלסטיניים שננטשו או נהרסו במהלך 1948
על האומנית והאוצרת:
פלורה מלינש (נ' 1970, תל אביב) היא צלמת הפועלת מתוך עיסוק מתמשך בזיכרון, מרחב ושאריות חומריות של נוף מוכר. למדה ארבע שנים במחלקה לצילום ב"מנשר לאמנות" ולומדת כיום לתואר שני בתוכנית הבינתחומית באמנויות באוניברסיטת תל אביב. עבודותיה הוצגו בתערוכות קבוצתיות בישראל, וכן בתערוכת יחידה בגלריה חנינא "יד אליהו שכונה” (2025), שעסקה בשרידי שכונת ילדותה. חברת הגלריה השיתופית אלפרד.
גליה גור זאב (נ' 1954) היא צלמת ואוצרת. בוגרת המחלקה לצילום בבצלאל ואונ׳ חיפה. ממקימות גלריה לימבוס מקום לצילום.
הציגה תערוכות יחיד וקבוצתיות במוזיאונים וגלריות בישראל ובעולם. עבודותיה נמצאות באוספים מוזיאליים ופרטיים בארץ ובחו"ל. גור זאב אצרה תערוכות צילום. זוכת פרס ז׳ראר לוי מטעם מוזיאון ישראל, פרס עידוד היצירה ופרס לאון קונסטנטינר לצילום מטעם מוזיאון ת״א.
ِتبحث الفنانة فلورا مالينش في البيئة التي تعيش فيها من خلال التصوير الفوتوغرافي. وفي هذا المعرض أيضًا تعود إلى مواقع انطبعت في ذاكرة طفولتها، وتتعامل معها بوصفها فضاءات مشحونة بالمعاني؛ أماكن يتجاور فيها المشهد اليومي والحياة المدنية مع تاريخ مُهمَّش ومقموع.
في أيام السبت، اعتادت مالينش ووالدها السير في مسار ثابت من منزلهما في حي "يَد إلياهو" إلى كفر شاليم. وفي طريقهما كانا يمران بما يُعرف باسم "الخِربة". هذا المصطلح، الذي أصبح شائعًا في اللغة العبرية المحكية، لا يعمل فقط كوصف مادي للأطلال، بل يؤدي أيضًا وظيفة لغوية تفصل هذه البقايا عن سياقها التاريخي والسياسي. ففي أنحاء البلاد تنتشر مبانٍ من هذا النوع؛ وهي بقايا قرى فلسطينية اقتُلع سكانها أو طُردوا أو فرّوا خلال حرب عام 1948. وقد اندمج الكثير منها في المشهد الإسرائيلي بوصفها مواقع "طبيعية"، شفافة، خالية من الرواية والتاريخ.
كان مجمّع مقام الشيخ سلمة أبو هاشم، الذي يُروى بحسب التقليد أنه كان من أصحاب النبي محمد، يُستخدم مسجدًا لقرية سَلَمة (التي أصبحت لاحقًا كفر شاليم). وقد نشأت القرية بين يافا وطريق البحر وتطورت حول هذا الموقع المقدس. وفي عام 1948 احتلت قوات "الهاغاناه" القرية، فطُرد سكانها أو فرّوا منها، ولم يُسمح لهم بالعودة. وأُقيمت لاحقًا على أراضيها أحياء ومدن يهودية. أما المبنى، الذي بقي قائمًا بسبب قداسته، فقد تحوّل إلى أثر معزول؛ شاهد مادي على حضورٍ مُحي من الفضاء العام ومن الذاكرة الجماعية.
وتحمل قبة المقام آثار معارك عام 1948: ثقوب القذائف المفتوحة في القباب والجدران، كشاهد على احتلال القرية والدمار الذي أعقبه.
وقد أُسكن مهاجرون جدد، قدموا من أوروبا واليمن وإيران والعراق، في الممتلكات العربية المهجورة. وفي عام 1957 أُقيم في المكان "نادي شمشون"، الذي نظم أنشطة ودورات لأطفال الحي وعمل لعدة سنوات.
تعود مالينش مرارًا وتكرارًا إلى مجمع المقام، في ساعات مختلفة من النهار وفي فصول متبدلة من السنة. وينبع هذا التكرار من رغبتها في فهم الانجذاب الذي تشعر به تجاه المكان، ومن سعيها إلى تتبع ذكرى طفولة رافقتها سنوات طويلة؛ ذكرى مشهد طفولتها قبل أن تتعرف إلى التاريخ الكامن فيه.
كما أن التجول حول المقام يفرض طريقة النظر إليه. فالمبنى المغلق يفرض مسارًا دائريًا حوله، تتحرك فيه مالينش وجسدها وكاميرتها من دون اختراق داخله. ويكتسب هذا الفعل الدائري المتكرر طابعًا أدائيًا وطقسيًا وتأمليًا، يكاد يكون دينيًا. يعمل توثيق مالينش ضمن هذه الشروط؛ إذ يتوقف عند ما يمكن رؤيته وما يُحجب عن العين. ولا يصبح تصوير الداخل ممكنًا إلا عبر الشقوق والفتحات؛ نظرة متلصصة تكشف جدرانًا سميكة وأسقفًا مقببة، إلى جانب طبقات من الكتابات والرسوم الجدارية (الغرافيتي). ويشهد التخريب الذي يتسلل من الخارج إلى الداخل على إهمال المكان وفقدانه للمكانة المقدسة التي كانت له في الماضي.
وبالقرب من المبنى تنتصب لافتة لبلدية تل أبيب تعلن إقامة "حديقة طبيعية حضرية مجتمعية" هدفها الحفاظ على النباتات المحلية وإعادتها. وتعرض اللافتة سردية بيئية-مجتمعية منفصلة تمامًا عن تاريخ الموقع. إن غياب الإشارة إلى الماضي ليس أمرًا عارضًا؛ بل هو جزء من آلية مؤسساتية أوسع لإعادة التسمية والتنظيم والتطبيع، وهي عملية تُترجم فيها فضاءات الاقتلاع والدمار إلى لغة الطبيعة والترفيه وإعادة التأهيل. وهكذا يصبح من الممكن محو الماضي رمزيًا واستبداله بسردية أخرى "متفق عليها".
حتى الغطاء النباتي نفسه يشارك في هذه العملية؛ فالصبّار وأشجار الزيتون، المحمّلان بدلالات رمزية ويرتبطان أيضًا بالمشهد الفلسطيني، ينموان حول المبنى بشكل بري ويهددان بتغطيته بالكامل. وفي الربيع تكتسي المنطقة بالخضرة، وتنبثق الأزهار البرية بين الحجارة. وتعمل عمليات النمو والتغطية هذه في الوقت نفسه كقوى للحياة والتجدد، وكقوى للحجب والنسيان.
لا تسعى أعمال مالينش إلى "استعادة" الماضي أو ملء الفراغ، بل إلى التوقف عند شروط الرؤية ذاتها: ما هو حاضر وما هو غائب، ما يتم توثيقه وما يتم قمعه. ومن خلال ممارسة تصويرية بطيئة ومتكررة، تكشف التوتر القائم بين المشهد كما يبدو اليوم وبين التاريخ الذي يحمله. تاريخ لا يختفي، بل يواصل فعله تحت السطح.
عن الفنانة والقيّمة الفنية
فلورا مالينش (مواليد 1970، تل أبيب) هي مصوّرة فوتوغرافية تنطلق في أعمالها من انشغال متواصل بالذاكرة والمكان والبقايا المادية للمشهد المألوف. درست لمدة أربع سنوات في قسم التصوير الفوتوغرافي في منشار للفنون، وتتابع حاليًا دراستها للماجستير في البرنامج متعدد التخصصات للفنون في جامعة تل أبيب. عُرضت أعمالها في معارض جماعية في إسرائيل، كما أقامت معرضًا فرديًا في غاليري حنينا بعنوان "يد إلياهو – حيّ" (2025)، تناول بقايا حي طفولتها. وهي عضو في غاليري ألفرد التعاوني.
غاليا غور زئيف (مواليد 1954) هي مصوّرة فوتوغرافية وقيّمة فنية. تخرّجت من قسم التصوير في أكاديمية بتسلئيل للفنون والتصميم ومن جامعة حيفا. وهي من مؤسسات غاليري ليمبوس – مكان للتصوير.
أقامت معارض فردية وشاركت في معارض جماعية في متاحف وصالات عرض في إسرائيل والعالم. وتوجد أعمالها في مجموعات متحفية وخاصة داخل البلاد وخارجها. كما قامت بتنسيق وإعداد العديد من معارض التصوير الفوتوغرافي. حصلت غور زئيف على جائزة جيرار ليفي من متحف إسرائيل، وجائزة تشجيع الإبداع، وجائزة ليئون كونستانتينر للتصوير الفوتوغرافي من متحف تل أبيب للفنون.